ABD Savunma Bakanlığı, her yıl güncellenen "Section 1286" listesinin yeni sürümünü yayımladı. Bu kez listeye Çin'in en prestijli iki sivil üniversitesi de eklendi: Şanghay'daki Fudan Üniversitesi ve Shanghai Jiao Tong Üniversitesi.
Pentagon'un açıkladığı listede Çin, Rusya ve İran'da bulunan toplam 130 akademik ve araştırma kurumu yer alıyor. Bunların 88'i Çin anakarasında bulunuyor. Listede Shandong, Chongqing University of Technology, Hangzhou Dianzi, Xidian, Beihang ve Beijing Institute of Technology gibi kurumlar da yer alıyor. Rusya'dan ise Moskova Devlet Üniversitesi dahil 33 kurum listeye alındı.
"Section 1286" listesinin dayanağı ne?
Section 1286 listesi, 2019 tarihli Ulusal Savunma Yetkilendirme Yasası (NDAA) uyarınca oluşturuldu. Amaç, Pentagon'a göre ABD tarafından finanse edilen araştırmalar ve ulusal güvenlik açısından risk oluşturan faaliyetlerde bulunan yabancı üniversite ve araştırma kurumlarını tespit etmek.
Pentagon'un gerekçesi şu başlıklarda toplanıyor: hassas teknoloji ve bilginin izinsiz aktarımı, Çin ordusu ve istihbarat birimleriyle bağlantılar, Pekin'in "askeri-sivil füzyon" stratejisine katkı.
Bakanlık açıklamasında, listedeki kurumların ABD hükümeti tarafından finanse edilen araştırma ve geliştirme çalışmalarının kötüye kullanılma ihtimalini artıran faaliyetlerde bulunduklarının teyit edildiği belirtildi.
Kırılma noktası: Artık askeri okullar değil, sivil üniversiteler
Bu güncellemenin asıl önemi sayıda değil, kapsamda. Liste uzun süredir Halk Kurtuluş Ordusu akademilerini ve savunma sanayisiyle yakından ilişkili üniversiteleri içeriyordu. Fudan, Shanghai Jiao Tong ve diğer önde gelen sivil kurumlara doğru genişlemesi ise çok daha geniş bir bilimsel ortaklık ağını etkileyebilir.
Fudan ve Shanghai Jiao Tong Üniversiteleri, Çin'in akademik vitrini sayılan kurumlar. Özellikle Jiao Tong mühendislik ve bilgisayar bilimlerinde dünya sıralamalarında üst basamaklarda yer alıyor. Yani Washington artık yalnızca Çin'in savunma-akademi hattını değil, ülkenin genel bilim kapasitesini hedef alan bir çizgiye geçmiş görünüyor.
Eğitimin siyasallaşması
Bu tablo, on yıllardır geçerli sayılan bir varsayımın aşınmakta olduğunu gösteriyor: bilimin evrensel, akademinin sınırlar üstü olduğu varsayımı.
Soğuk Savaş'tan bu yana, hatta o dönemde bile, üniversiteler arası iş birliği devletlerarası gerilimin görece dışında tutulan bir alandı. Öğrenci ve araştırmacı dolaşımı, ortak yayınlar, karşılıklı laboratuvar kullanımı büyük ölçüde teknik bir mesele olarak görülüyordu.
Son yıllarda bu ayrım hızla eriyor. Çip ihracatına getirilen kısıtlamalar, yapay zeka modellerine erişim tartışmaları, Çin yapımı robotları hedef alan yasa tasarıları ve şimdi de üniversite listeleri, aynı stratejinin farklı cepheleri. Teknoloji rekabeti ticaretten başlayıp akademiye doğru genişliyor.
Bunun anlamı şu: bir araştırmacının hangi ülkede, hatta hangi üniversitede çalıştığı, artık yalnızca akademik bir tercih değil, kariyer yolunda jeopolitik bir değişken haline geliyor. Bu, Çin'de veya Rusya'da eğitim almayı düşünen Türk gençleri açısından da yeni bir hesap kalemi.
Peki "Section 1286" listesi ne anlama geliyor?
Listeye alınmanın somut sonucu, Pentagon'un kendi bütçesiyle ilgili. 2026 mali yılından itibaren Savunma Bakanlığı, güncel Section 1286 listesinde yer alan herhangi bir kurumla iş birliği içeren temel araştırmalar için fon kullanamıyor. Bu yasak hibeleri de kapsıyor.
Güncel liste, ABD Savunma Bakanlığı tarafından finanse edilen araştırmacıların bu kurumlarla iş birliği yapmasını ya da onların ekipmanlarını kullanmasını yasaklıyor.
Ayrıca listedeki kurumlarla iş birliği yapan Amerikalı bilim insanları ve kuruluşlar federal fonlarını kaybetme riskiyle karşı karşıya kalıyor.
Pratikte bu, ABD üniversitelerinin savunma fonlu laboratuvarlarında Çinli meslektaşlarıyla ortak proje yürütmekten kaçınması anlamına geliyor. Amerikan üniversitelerinin araştırma bütçelerinin önemli bir bölümü savunma kaynaklı olduğu için, etkinin listedeki kurum sayısının çok ötesine geçmesi bekleniyor.
"Section 1286" listesine alınma diplomaların geçersiz hale geleceği anlamına gelmiyor
Haberin sosyal medyada yayılmasıyla birlikte, listeye alınan üniversitelerin diplomalarının geçersiz sayılacağı yönünde yorumlar dolaşmaya başladı. Bu doğru değil.
Section 1286 bir akreditasyon ya da denklik listesi değil. Fudan veya Shanghai Jiao Tong mezunlarının diplomaları ABD dahil hiçbir ülkede geçerliliğini yitirmiyor. Türkiye'de YÖK denklik süreçleri de bu listeden etkilenmiyor.
Liste ayrıca bir yaptırım rejimi de değil. Listedeki üniversitelere ceza kesilmiyor, öğrenci alımları engellenmiyor, uluslararası akademik yayın süreçleri kısıtlanmıyor. Yasak, yalnızca ABD Savunma Bakanlığı'nın parasının nereye gidebileceğiyle ilgili.
Öte yandan liste, Pentagon'un Çin şirketlerini hedef alan 1260H listesiyle de karıştırılmamalı. 1260H, Çin askeri şirketi olarak tanımlanan kuruluşları listeleyen ayrı bir kayıt.
Kimi gerçekten etkiler?
Doğrudan etkilenenler: Pentagon fonlu araştırmalarda çalışan akademisyenler, listedeki kurumlarla ortak proje yürüten ABD üniversiteleri ve savunma sanayii şirketleri.
Dolaylı etkilenmesi muhtemel olanlar: Bu kurumlardan mezun olup ABD'de yapay zeka, yarı iletken, havacılık, kuantum gibi hassas alanlarda doktora veya araştırma pozisyonu hedefleyen öğrenciler. Liste otomatik ret sebebi değil, ancak vize incelemelerinde ve laboratuvar kabullerinde ek soru işareti doğurabiliyor.
Etkilenmeyenler: Sıradan lisans mezunları, özel sektörde çalışanlar, ABD dışındaki ülkelerde iş ya da lisansüstü eğitim başvurusu yapanlar ve Türkiye'ye dönüp mesleğini icra edecek olanlar.
Section 1286 listesi bir diploma yasağı değil, bir araştırma güvenliği tedbiri. Ancak Çin'in en itibarlı sivil üniversitelerine kadar genişlemesi, ABD-Çin rekabetinin artık laboratuvar kapılarına dayandığını gösteriyor. Uluslararası eğitim tercihlerinin önümüzdeki yıllarda giderek daha fazla siyasi hesapla iç içe geçmesi bekleniyor.
