Kurtuluş Savaşı, Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde kazanıldı. Askeri zaferin diplomatik tescili ise 24 Temmuz 1923'te İsviçre'nin Lozan şehrinde imzalanan antlaşma ile oldu. Bugün, tam bağımsız Türkiye Cumhuriyeti için sonsuz barışın teminatı kabul edilen, savaş meydanında kazanılanların masada korunduğu ve üzerine yenilerinin konulduğu Lozan Barış Antlaşması’nın 103. yıldönümü. Tarihçi Prof. Dr. Hakkı Uyar, antlaşmanın sürecini ve önemini Cumhuriyet’e anlattı.
‘DİRENMEK VE KURTULUŞ SAVAŞI’NI DESTEKLEMEK AKILLARINDAN BİLE GEÇMİYORDU’
Birinci Dünya Savaşı’ndan yenilgiyle çıkan Osmanlı Devleti’nin Mondros Ateşkes Antlaşması’nı imzaladığını, bu ateşkesin Sevr’in habercisi niteliğinde olduğunu anlatan Uyar, “Sevr’in öncülü olarak Mondros (30 Ekim 1918), işgaller ve paylaşım için Osmanlı ordusunun dağıtılmasını ve silahlarına el konulmasını sağladı; ardından işgaller için gerekli mazereti (7. ve 24. maddeler) yarattı. Paris Barış Konferansı’nda Sadrazam Damat Ferit Paşa’nın eline verilen ağır Sevr metni Padişah-Halife, Hükümeti ve Saltanat Şurası antlaşma metnini onayladı. 22 Temmuz 1920 tarihinde toplanan Şura, 10 Ağustos 1920’de imzalanacak olan Sevr Barış Antlaşması’nın içeriğinin görüşülmesi amacıyla Osmanlı devlet adamlarını bir araya getirdi. Türk tarihinin en ağır antlaşması olan Sevr metni, İstanbul hükümeti ve yandaşlarına bile ağır gelmişti. Ancak onlar yine de antlaşmayı imzalamaktan başka çare göremiyorlardı. Zaman içerisinde İngiltere’ye yaltaklanarak antlaşmayı hafifletmek gibi bir hayale kapılmışlardı. Direnmek ve Kurtuluş Savaşı’nı desteklemek akıllarından bile geçmiyordu. Hatta direnişin İtilaf Devletlerinin kızgınlığını çekeceği, elde kalanların da gideceği endişesi içerisindeydiler” dedi.
SEVR, NASIL KOŞULLARDA İMZALANDI?
İtilaf Devletleri’nin antlaşmanın ya 10 gün içerisinde olduğu gibi imzalanmasını ya da Türklerin Avrupa’dan sonsuza kadar kovulacağı söylemlerini anımsatan Uyar, “Damat Ferit Paşa adına Bağdatlı Hadi Paşa, Rıza Tevfik ve Bern büyükelçisi Reşat Halis Beylerden oluşan heyet, 10 Ağustos 1920‘de Sevr Antlaşması’nı imzaladı. Sevr’i imzalayanlardan biri olan Rıza Tevfik, anılarında Sevr’i neden ve nasıl imzaladıklarını şöyle anlatıyor: ‘1920 senesi Ağustos’unun onuncu günü muahedeyi imzalamak üzere Sevres çini fabrikasındaki büyük salona davet olunduk. Yerlerimizi aldık, oturduk. Sol tarafımızda, bir iki iskemle aşırı, Venizelos riyaseti altındaki Yunan murahhas heyeti yer almıştı. Evvelce arz etmiş olduğum gibi, bize ağız açmak memnu idi. Yalnız imza etmek düşüyordu. Evvela Venizelos imzaya davet olundu. O zaman salonda toplanmış olan birçok Yunanlılar Venizelos’a suret-i mahsusada hazırlanmış altından mamul dolma bir kalem hediye ettiler ve kendisini alkışladılar. Venizelos muahedeyi bu altın kalemle imza ettikten sonra bizi çağırdılar biz de, sıra tertibi üzere, evvela Hadi Paşa, sonra ben, sonra da Reşad Halis Bey muahedeyi imzaladık ve mühürledik. Sonra salondan çıkıp gittik.’” anlatısını yaptı.
‘VENİZELOS’UN ALTIN KALEMİ, LOZAN’DA TARİHİN ÇÖP SEPETİNE GİTTİ’
Uyar, “Lozan konferansında masaya oturan İsmet Paşa, aradan iki buçuk yıl geçtikten sonra, hasımlarıyla eşit bir şekilde masaya oturmuştu ve ardından da yüzyıllar sonra ilk kez Batı ile eşit bir şekilde masadan kalkabilmişti. Venizelos’un Sevr’deki altın kalemi, Lozan’da tarihin çöp sepetine gitti. Sevr’i geçersiz kılan Ankara Hükümeti’nin ve TBMM’nin bu antlaşmayı reddetmesi, İstiklal Savaşı’nı başarıya ulaştırması ve Sevr’in yerine Lozan’ı koyabilmesidir. Aksi takdirde uygulanacak olan Sevr’di. Sevr dün de ölü değildi, bugün de ölü değildir. Hem emperyalizm ve hem de yerli uzantıları Sevr’i yürürlüğe sokmak için fırsat kollamaktalar” dedi. Lozan’ın yüzyıllar sonra Türkiye’nin ilk kez Batı ile eşitliğini sağlayan antlaşma olduğunu vurgulayan Uyar, “Mondros Ateşkes Antlaşması ile Sevr Barış Antlaşması’nı birlikte değerlendirmek gerektiği gibi, Mudanya Ateşkes Antlaşması ile Lozan Barış Antlaşması’nı birlikte değerlendirmek gerekir. Mondros ve Sevr yenilgi, Mudanya ve Lozan da zafer antlaşmalarıdır. Mudanya ve Lozan’da elde olup da kaybedilen toprak yoktur. Aksine Mudanya’da savaşmadan Trakya, Lozan’da savaşmadan İstanbul kazanılmıştır. Unutmamak gerekir ki, Türk İstiklal Savaşı, başkent İstanbul olmadan, başkent dışında yürütülen bir mücadele ile kazanılmıştır” dedi.
‘UZUN ÖMÜRLÜ ENDER ANTLAŞMALARDANDIR’
Lozan’ı, Türkiye Cumhuriyeti’nin uluslararası arenada eşitlik ve tanınma belgesi olarak tanımlayan Uyar, şunları söyledi:
“Lozan bir tam bağımsızlık belgesidir. Bu noktada Türkiye Cumhuriyeti’nin tapusudur demek istemem. Malum olduğu üzere tapu alınıp satılan bir şeydir. Dolayısıyla tapu demeyi sevmiyorum. Lozan, Türkiye Cumhuriyeti’nin barış içerisinde yaşamasının önünü açan antlaşmadır” ifadelerini kullandı. Lozan’ın süreli bir antlaşma olmadığını, alternatifinin Sevr olduğunu vurgulayan Uyar, “Gizli maddeleri yoktur. Antlaşmanın nüfus mübadelesi gibi ayrı protokolleri vardır. Dünya tarihindeki uzun ömürlü ender antlaşmalardandır. Lozan’dan memnun olmayanlarla Cumhuriyet’ten memnun olmayanlar arasında paralellik vardır. Lozan’a düşmanlık Cumhuriyet’e düşmanlıktır. Lozan’a muhalefet edenler, Türk İstiklal Savaşı’na karşı çıkanların, Kürt Teali Cemiyeti’nin, İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin, Teali İslam Cemiyeti’nin maddi ve manevi mirasçıları, torunlarıdır. Onların dedeleri Türk İstiklal Savaşı’na karşı çıkmayıp Atatürk ve arkadaşlarının yanında yer alsaydılar muhtemelen savaş daha erken biterdi ve daha iç ihanet cephesi kapanmış olurdu.”
