Yeni sistem, "Advanced Driver Distraction Warning (ADDW)" yani Gelişmiş Sürücü Dikkat Dağınıklığı Uyarı Sistemi adını taşıyor. Direksiyonun ya da ön konsolun yakınına yerleştirilen kızılötesi kamera, sürücünün göz ve baş hareketlerini takip ederek dikkatinin yoldan ne kadar süre ayrıldığını analiz ediyor. 20 km/s üzerindeki hızlarda otomatik olarak devreye giren sistem, sürücünün yüksek hızlarda yaklaşık 3,5 saniye, düşük hızlarda ise yaklaşık 6 saniyeden uzun süre yola bakmadığını tespit ederse sesli, görsel veya titreşimli bir uyarı veriyor. Üstelik bu sistem kalıcı olarak kapatılamıyor; sürücü geçici olarak devre dışı bıraksa bile belirli koşullarda ya da araç yeniden çalıştırıldığında tekrar aktif oluyor.
Avrupa Birliği: Amaç Trafik Kazalarını Azaltmak
Avrupa Birliği'nin bu kararı almasındaki temel gerekçe, dikkat dağınıklığının trafik kazalarındaki payı. AB tarafından desteklenen araştırmalar, sürücünün dikkatinin dağılmasının trafik kazalarının yüzde 5 ila yüzde 25'inde etkili olduğunu gösteriyor. ADDW sistemi de daha geniş kapsamlı yeni güvenlik düzenlemelerinin bir parçası olarak hayata geçirildi. Avrupa Komisyonu, bu güvenlik paketinin 2038 yılına kadar 25 binden fazla insanın hayatını kurtarabileceğini öngörüyor. Bu nedenle sistemin varlık sebebi genel olarak tartışılmıyor. Asıl tartışma yaratan konu ise, sürücünün yüzünü sürekli takip eden bu kameraların elde ettiği verilerin tam olarak nasıl işlendiği ve gelecekte farklı amaçlarla kullanılıp kullanılamayacağı.
Kullananlar Sistemi Fazla Hassas Buldu
ADDW henüz tüm Avrupa'da zorunlu hâle gelmeden önce bazı üreticiler bu sistemi araçlarına eklemeye başlamıştı. Bu sayede sistemin gerçek kullanım koşullarındaki performansı da test edilmiş oldu. Belçika merkezli otomobil platformu Gocar.be tarafından gerçekleştirilen testlerde, sistemin yalnızca telefona bakıldığında değil, kısa süreliğine multimedya ekranına uzanırken ya da boş bir yolda çevreye göz atıldığında bile uyarı verebildiği görüldü. Bu durum, sürücünün dikkatini artırmak yerine tam tersine gereksiz uyarılarla dikkatini dağıtabileceği yönünde eleştirilere neden oldu.
Benzer deneyimler kullanıcılar tarafından da paylaşılıyor. Sosyal medyada deneyimlerini aktaran bazı sürücüler, sistemin birkaç dakikalık sürüşün ardından mola verilmesini öneren yüksek sesli uyarılar verdiğini, bu uyarıların ise zaman zaman sistemin engellemeye çalıştığı dikkat dağınıklığından daha rahatsız edici olabildiğini söylüyor. Ayrıca sistemi kapatmanın yalnızca mevcut sürüş boyunca geçerli olması da eleştirilen noktalar arasında yer alıyor.
En Büyük Soru İşareti: Kamera Verileri Nereye Gidiyor?
Ancak düzenlemelerde bu kuralların gerçekten uygulanıp uygulanmadığını denetleyecek bağımsız bir kontrol mekanizması bulunmuyor. Yani bir kamera ya da araç üreticisi kapalı devre olması gereken bu sistemdeki verileri toplasa dahi insanların bundan haberi olmayabilir. Bunun yanında sistemin hangi verileri ne kadar süre saklayabileceği, analiz tamamlandıktan sonra bu verilerin ne zaman silineceği ya da hangi bilgilerin "gerekli veri" kapsamına girdiği de net şekilde tanımlanmış değil. Bu belirsizlikler nedeniyle uzmanlar, bu sistemin suistimale açık olduğu konusunda endişelerini dile getiriyor.
Aslında bu endişeler tamamen teorik değil. Son yıllarda otomotiv sektöründe kullanıcı verilerinin paylaşılmasıyla ilgili çeşitli olaylar yaşandı. 2024 yılında ortaya çıkan bilgiler, bazı büyük otomobil üreticilerinin sürüş verilerini veri brokerlarıyla paylaştığını göstermişti. Kilometre bilgisi, hız, ani frenleme ve sert hızlanma gibi veriler çeşitli şirketler tarafından risk puanlarına dönüştürülerek sigorta şirketlerine satıldı. Hatta bazı kullanıcılar, bu nedenle sigorta primlerinin yükseldiğini öğrendikten sonra kendi adlarına tutulan yüzlerce sayfalık sürüş kayıtlarıyla karşılaştı.
Benzer şekilde 2023 yılında yayımlanan bir araştırma da bazı çalışanların araç kameralarından elde edilen görüntülere şirket içinde erişebildiğini ortaya koymuştu. Bu olaylar doğrudan ADDW sistemiyle ilgili olmasa da otomobiller tarafından toplanan hassas verilerin zaman içinde farklı amaçlarla kullanılabileceğini göstermesi açısından dikkat çekici örnekler olarak gösteriliyor.
Mozilla Foundation tarafından 2023 yılında yayımlanan bir araştırma da otomobil üreticilerinin önemli bölümünün kullanıcı verilerini çeşitli şirketlerle paylaştığını ya da ticari amaçlarla değerlendirdiğini ortaya koymuştu. Bu nedenle yeni yüz izleme sistemlerinin de benzer tartışmaları yeniden gündeme taşıması sürpriz değil.
